ഇന്ദിരാഗാന്ധി വെടിയേറ്റ് വീണ ആ കറുത്ത ദിനം; രക്തത്തിൽ കുളിച്ചുകിടന്ന അമ്മയെ വിളിച്ചിട്ടും മറുപടിയില്ല; 1984 ഒക്ടോബർ 31-ലെ നടുക്കുന്ന ഓർമകളുമായി സോണിയ ഗാന്ധി

ന്യൂഡൽഹി: ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ദാരുണമായ അധ്യായങ്ങളിലൊന്നാണ് 1984 ഒക്ടോബർ 31. അന്നാണ് രാജ്യത്തിന്റെ പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്ന ഇന്ദിരാഗാന്ധി സ്വന്തം സുരക്ഷാ ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ വെടിയേറ്റ് കൊല്ലപ്പെട്ടത്. ഇന്ത്യയെ മാത്രമല്ല, ലോകത്തെ മുഴുവൻ ഞെട്ടിച്ച ആ കൊലപാതകത്തിന്റെ ഓർമകൾ നാല് പതിറ്റാണ്ടുകൾക്കിപ്പുറവും മായാതെ നിൽക്കുകയാണ്. അന്നത്തെ സംഭവങ്ങൾ ഒരു മരുമകളുടെയും അമ്മയുടെയും ഭാര്യയുടെയും കാഴ്ചപ്പാടിലൂടെ ഹൃദയഭേദകമായി വിവരിക്കുകയാണ് കോൺഗ്രസ് നേതാവ് സോണിയ ഗാന്ധി.

നവംബർ 10ന് പുറത്തിറങ്ങാനിരിക്കുന്ന സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ ആത്മകഥയായ ‘ബിലോങ്ങിംഗ്: എ ജേർണി ഓഫ് ലവ്’ (Belonging: A Journey of Love) എന്ന പുസ്തകത്തിലാണ് ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ ജീവിതത്തിലെ അവസാന നിമിഷങ്ങളും അതിനുശേഷം നെഹ്റു-ഗാന്ധി കുടുംബത്തിലുണ്ടായ സംഭവവികാസങ്ങളും വിശദീകരിക്കുന്നത്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ പ്രധാനമന്ത്രിയെ നഷ്ടപ്പെട്ടതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ആഘാതത്തിനൊപ്പം, സ്വന്തം കുടുംബത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട ഒരാളെ അപ്രതീക്ഷിതമായി നഷ്ടപ്പെട്ടതിന്റെ വേദനയും സോണിയയുടെ ഓർമകളിൽ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു.

1984 ഒക്ടോബർ 31-ന് രാവിലെ പതിവുപോലെ ആരംഭിച്ച ദിവസം തന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും ഭയാനകമായ ദിവസമായി മാറുമെന്ന് സോണിയ ഗാന്ധി ഒരിക്കലും കരുതിയിരുന്നില്ല.

അന്ന് രാവിലെ സ്വന്തം മുറിയിൽ കുളിക്കാൻ തയ്യാറെടുക്കുന്നതിനിടെയാണ് പുറത്തുനിന്ന് പടക്കങ്ങൾ പൊട്ടുന്നതുപോലുള്ള ശബ്ദം കേട്ടത്. ആദ്യ നിമിഷങ്ങളിൽ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നതെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. എന്നാൽ അധികം വൈകാതെ തന്നെ എന്തോ വലിയ ദുരന്തം സംഭവിച്ചുവെന്ന സൂചനകൾ ലഭിച്ചുതുടങ്ങി.

രാഹുലിന്റെയും പ്രിയങ്കയുടെയും ആയയായിരുന്ന ഓങ്മു പരിഭ്രാന്തയായി കുളിമുറിയുടെ വാതിലിൽ മുട്ടി. കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന അവർ പൂന്തോട്ടത്തിലേക്ക് വിരൽ ചൂണ്ടുകയായിരുന്നു. അവരുടെ മുഖത്തെ ഭയവും അസ്വസ്ഥതയും കണ്ട സോണിയ എന്തോ ഗുരുതരമായ സംഭവം നടന്നതായി തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

ഒരു നിമിഷം പോലും പാഴാക്കാതെ സോണിയ പുറത്തേക്ക് ഓടി. അക്ബർ റോഡിന്റെ ഭാഗത്തേക്ക് എത്തിയപ്പോൾ കണ്ട കാഴ്ച ജീവിതകാലം മുഴുവൻ മറക്കാനാകാത്തതായിരുന്നുവെന്ന് അവർ ഓർക്കുന്നു.

പുറത്തേക്ക് ഓടിയെത്തിയ സോണിയ കണ്ടത് പതുക്കെ നീങ്ങുന്ന ഒരു വെളുത്ത അംബാസഡർ കാറായിരുന്നു. വെടിയേറ്റ ഇന്ദിരാഗാന്ധിയെ അതിൽ കയറ്റി ആശുപത്രിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാനുള്ള ശ്രമം നടക്കുകയായിരുന്നു.

കാറിനുള്ളിലേക്ക് കയറിയ സോണിയ ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ അരികിൽ തറയിൽ ഇരുന്നു. മുന്നിൽ കണ്ട കാഴ്ച അവരുടെ മനസ്സിനെ തകർത്തുകളഞ്ഞു.

ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ സാരിയും നെഞ്ചിന്റെ ഭാഗവും രക്തത്തിൽ കുതിർന്നിരുന്നു. വെടിയേറ്റതിന്റെ ഗുരുതരാവസ്ഥയിൽ കിടന്നിരുന്ന അവരുടെ കണ്ണുകൾ തുറന്ന നിലയിലായിരുന്നു. മുഖത്ത് ഞെട്ടലിന്റെ ഭാവം പ്രകടമായിരുന്നതായി സോണിയ വിവരിക്കുന്നു.

തനിക്ക് അമ്മയെപ്പോലെ പ്രിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഇന്ദിരാഗാന്ധിയെ സോണിയ ആവർത്തിച്ച് വിളിച്ചു.

‘അമ്മേ…’

എന്നാൽ ആ വിളിക്ക് മറുപടിയുണ്ടായില്ല. ഇന്ദിരാഗാന്ധി പ്രതികരിക്കാതെ കിടക്കുകയായിരുന്നു. എന്തെങ്കിലും അത്ഭുതം സംഭവിച്ച് അവർ വീണ്ടും സംസാരിക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷയിലായിരുന്നു സോണിയ.

രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും ശക്തരായ രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കളിലൊരാളായിരുന്ന ഇന്ദിരാഗാന്ധി ജീവനുവേണ്ടി പോരാടുന്ന ആ നിമിഷം സോണിയയുടെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വേദനാജനകമായ അനുഭവങ്ങളിലൊന്നായി മാറി.

ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റ ഇന്ദിരാഗാന്ധിയെ ഉടൻ ആശുപത്രിയിലെത്തിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിനിടയിലും നിരവധി തടസ്സങ്ങൾ നേരിട്ടതായി സോണിയ ഓർക്കുന്നു.

ഡൽഹിയിലെ റോഡുകളിലുണ്ടായിരുന്ന ഗതാഗതക്കുരുക്ക് ആശുപത്രിയിലേക്കുള്ള യാത്ര കൂടുതൽ ദുഷ്കരമാക്കി. ഓരോ നിമിഷവും വിലപ്പെട്ടതായിരുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ വാഹനം മുന്നോട്ടുനീങ്ങാൻ വൈകിയത് കുടുംബാംഗങ്ങളുടെ ആശങ്ക വർധിപ്പിച്ചു.

ആശുപത്രിയിലെത്തിയപ്പോഴും പ്രതിസന്ധി അവസാനിച്ചില്ല. ആശുപത്രിയുടെ ഗേറ്റ് അടച്ചിട്ടിരുന്നത് അകത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നതിന് തടസ്സമായി. ജീവൻ രക്ഷിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾക്കിടയിൽ നേരിട്ട ഈ സംഭവങ്ങൾ അതീവ വേദനാജനകമായിരുന്നുവെന്ന് സോണിയ വിവരിക്കുന്നു.

ഒടുവിൽ ഇന്ദിരാഗാന്ധിയെ ആശുപത്രിക്കുള്ളിലെത്തിച്ചു. ഡോക്ടർമാർ അടിയന്തര ചികിത്സ ആരംഭിച്ചു. എന്നാൽ വെടിയേറ്റതിനെത്തുടർന്നുണ്ടായ ഗുരുതരമായ പരിക്കുകളും അമിത രക്തസ്രാവവും അവരുടെ നില അതീവ ഗുരുതരമാക്കിയിരുന്നു.

ആശുപത്രിയിൽ മണിക്കൂറുകളോളം നീണ്ട കാത്തിരിപ്പ് സോണിയയ്ക്ക് അസഹനീയമായിരുന്നു. ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ ജീവൻ രക്ഷിക്കാനാകുമെന്ന പ്രതീക്ഷയും ഏറ്റവും മോശമായ വാർത്ത കേൾക്കേണ്ടിവരുമെന്ന ഭയവും ഒരേസമയം അവരെ അലട്ടിയിരുന്നു.

ചികിത്സയുടെ പുരോഗതി അറിയാൻ ഡോക്ടർമാരുടെ പ്രതികരണങ്ങൾക്കായി അവർ കാത്തുനിന്നു.

ഒടുവിൽ ഒരു ഡോക്ടറെ ചോദ്യഭാവത്തോടെ നോക്കിയപ്പോൾ ലഭിച്ചത് വാക്കുകളേക്കാൾ വേദനാജനകമായ മറുപടിയായിരുന്നു. ഡോക്ടർ തലകുലുക്കി. ഇന്ദിരാഗാന്ധിയെ രക്ഷിക്കാനായില്ലെന്നായിരുന്നു അതിന്റെ അർഥം.

1984 ഒക്ടോബർ 31ന് ഉച്ചയ്ക്ക് ഏകദേശം രണ്ടുമണിയോടെയാണ് ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ മരണം ഔദ്യോഗികമായി പ്രഖ്യാപിച്ചത്.

ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ഒരു യുഗത്തിനാണ് അന്ന് തിരശ്ശീല വീണത്. അതേസമയം, നെഹ്റു-ഗാന്ധി കുടുംബത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഒരിക്കലും നികത്താനാകാത്ത വ്യക്തിപരമായ നഷ്ടമായിരുന്നു അത്.

ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ മരണത്തിനുശേഷം വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തിയ സോണിയയെ കാത്തിരുന്നത് മറ്റൊരു ഹൃദയഭേദകമായ രംഗമായിരുന്നു.

അന്ന് സ്കൂളിലായിരുന്ന രാഹുലിനെയും പ്രിയങ്കയെയും സുരക്ഷാ ഉദ്യോഗസ്ഥർ അടിയന്തരമായി വീട്ടിലെത്തിച്ചിരുന്നു. വീട്ടിൽ എന്തോ അസാധാരണമായ സംഭവം നടന്നുവെന്ന് ഇരുവർക്കും മനസ്സിലായിരുന്നു. എന്നാൽ മുത്തശ്ശിക്ക് സംഭവിച്ച ദുരന്തത്തിന്റെ പൂർണവിവരം അവർക്ക് അറിയില്ലായിരുന്നു.

സോണിയ വീട്ടിലെത്തിയതോടെ കുട്ടികൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അമ്മയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ചു. അവരുടെ മനസ്സിൽ നിരവധി ചോദ്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു.

അമ്മ എവിടെയായിരുന്നു? മുത്തശ്ശി എവിടെയാണ്? എന്താണ് സംഭവിച്ചത്? എന്തുകൊണ്ടാണ് ആരും തങ്ങളോട് സത്യം പറയാത്തത്?

കുട്ടികളുടെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മറുപടി നൽകേണ്ടിവന്നത് സോണിയയ്ക്ക് മറ്റൊരു വലിയ മാനസിക പരീക്ഷണമായിരുന്നു. സ്വന്തം ദുഃഖം നിയന്ത്രിക്കാൻ പോലും കഴിയാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ മക്കളെ ആശ്വസിപ്പിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്വവും അവർക്ക് ഏറ്റെടുക്കേണ്ടിവന്നു.

മുത്തശ്ശിയുമായി അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തിയിരുന്ന രാഹുലിനും പ്രിയങ്കയ്ക്കും ആ ദിവസം ബാല്യകാലത്തെ ഏറ്റവും വലിയ ദുരന്തങ്ങളിലൊന്നായി മാറി.

ഇന്ദിരാഗാന്ധിക്ക് വെടിയേറ്റ സമയത്ത് മകൻ രാജീവ് ഗാന്ധി ഡൽഹിയിലുണ്ടായിരുന്നില്ല. പശ്ചിമ ബംഗാളിൽ രാഷ്ട്രീയ പരിപാടികളിൽ പങ്കെടുക്കുകയായിരുന്നു അദ്ദേഹം.

ഇന്ദിരാഗാന്ധിക്ക് ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റുവെന്ന വിവരം ബിബിസിയിലൂടെയാണ് രാജീവിന് ലഭിച്ചതെന്ന് സോണിയ തന്റെ ഓർമക്കുറിപ്പിൽ പറയുന്നു.

വാർത്ത അറിഞ്ഞതോടെ രാജീവ് ഗാന്ധി പരിപാടികൾ അവസാനിപ്പിച്ച് ഡൽഹിയിലേക്ക് തിരിച്ചു. അമ്മയുടെ ആരോഗ്യനിലയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കകൾക്കൊപ്പം രാജ്യത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള നിർണായക ചർച്ചകളും ആരംഭിച്ചിരുന്നു.

ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ മരണത്തോടെ രാജ്യത്ത് അധികാരശൂന്യത ഉണ്ടാകാതിരിക്കാനുള്ള നടപടികൾക്ക് കോൺഗ്രസ് നേതൃത്വവും ഭരണകൂടവും തുടക്കമിട്ടു. രാജീവ് ഗാന്ധി പ്രധാനമന്ത്രിസ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കണമെന്ന ആവശ്യം ശക്തമായി ഉയർന്നു.

എന്നാൽ ഈ തീരുമാനം സോണിയ ഗാന്ധിയെ കടുത്ത ആശങ്കയിലാക്കി.

ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ കൊലപാതകത്തിനുശേഷം പ്രധാനമന്ത്രിയായി സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്യാൻ തന്നോട് ആവശ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെന്ന വിവരം രാജീവ് ഗാന്ധി സോണിയയെ അറിയിച്ചു. ഈ വാർത്ത കേട്ടപ്പോൾ താൻ പരിഭ്രാന്തയായെന്ന് സോണിയ എഴുതുന്നു.

ഇന്ദിരാഗാന്ധിയെപ്പോലെ രാജീവും അക്രമികളുടെ ലക്ഷ്യമായി മാറുമെന്നായിരുന്നു അവരുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഭയം. പ്രധാനമന്ത്രിസ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കരുതെന്ന് അവർ രാജീവിനോട് അഭ്യർഥിച്ചു. അധികാരവും രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരവാദിത്വങ്ങളും ഏറ്റെടുക്കുന്നതിലൂടെ ഭർത്താവിന്റെ ജീവനും അപകടത്തിലാകുമെന്ന ആശങ്ക അവരെ അലട്ടിയിരുന്നു.

എന്നാൽ രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ മറുപടി സോണിയയെ കൂടുതൽ നടുക്കി.

‘എന്തായാലും അവർ എന്നെ കൊല്ലും.’

രാജീവിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട നിമിഷം തന്റെ മനസ്സിലൂടെ കടന്നുപോയ ഭയത്തെക്കുറിച്ചും സോണിയ ആത്മകഥയിൽ വിവരിക്കുന്നു. രാജീവ് തിരഞ്ഞെടുത്ത രാഷ്ട്രീയപാത ഒരുനാൾ അദ്ദേഹത്തെയും സമാനമായ ദുരന്തത്തിലേക്ക് നയിച്ചേക്കാമെന്ന ഭയാനകമായ തിരിച്ചറിവാണ് അന്ന് തനിക്കുണ്ടായതെന്ന് അവർ ഓർക്കുന്നു.

വർഷങ്ങൾക്കുശേഷം ആ ആശങ്ക യാഥാർഥ്യമായി. 1991 മേയ് 21ന് തമിഴ്നാട്ടിലെ ശ്രീപെരുമ്പത്തൂരിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണത്തിനിടെ ചാവേർ ബോംബാക്രമണത്തിൽ രാജീവ് ഗാന്ധി കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ കൊലപാതകത്തിന് പിന്നാലെ രാജീവ് പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ പിന്നീട് സംഭവിച്ച ദുരന്തത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കൂടുതൽ വേദനാജനകമായ ഓർമയായി മാറുകയായിരുന്നു.

ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ മരണവാർത്ത രാജ്യത്തുടനീളം വലിയ ഞെട്ടലുണ്ടാക്കിയിരുന്നു. രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വത്തിലും ഭരണസംവിധാനത്തിലും അനിശ്ചിതത്വം നിലനിന്ന സാഹചര്യത്തിലാണ് രാജീവ് ഗാന്ധി പ്രധാനമന്ത്രിസ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കാൻ തീരുമാനിച്ചത്. 1984 ഒക്ടോബർ 31ന് വൈകുന്നേരം ഏകദേശം 6.30ന് രാജീവ് ഗാന്ധി ഇന്ത്യയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിയായി സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു.

അമ്മയുടെ അപ്രതീക്ഷിത മരണത്തിന്റെ വേദനയിൽ കഴിയുന്നതിനിടെയാണ് രാജ്യത്തിന്റെ ഭരണനേതൃത്വം ഏറ്റെടുക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്വം അദ്ദേഹത്തിന് മുന്നിലെത്തിയത്. രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും നിർണായകമായ വഴിത്തിരിവായിരുന്നു അത്. എന്നാൽ സോണിയയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഭർത്താവിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉയർച്ചയെക്കാൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സുരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കകളായിരുന്നു മനസ്സുനിറയെ.

ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ കൊലപാതകം ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയചരിത്രത്തെ ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിച്ച സംഭവമായിരുന്നു. സ്വന്തം സുരക്ഷാസംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്ന സത്‌വന്ത് സിങ്ങും ബിയന്ത് സിങ്ങും നടത്തിയ വെടിവയ്പ്പിലാണ് അവർ കൊല്ലപ്പെട്ടത്.

കൊലപാതകത്തിനുപിന്നാലെ രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ഡൽഹിയിൽ, സിഖ് വിരുദ്ധ കലാപങ്ങൾ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. ആയിരക്കണക്കിന് സിഖുകാർ കൊല്ലപ്പെട്ട ആ അക്രമസംഭവങ്ങൾ സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രത്തിലെ മറ്റൊരു ഇരുണ്ട അധ്യായമായി മാറി.

എന്നാൽ സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ ഓർമകളിൽ 1984 ഒക്ടോബർ 31 എന്നത് രാഷ്ട്രീയ സംഭവവികാസങ്ങൾക്കപ്പുറം സ്വന്തം ജീവിതം തകർന്നുപോയ ഒരു ദിവസമാണ്. രാവിലെ കേട്ട വെടിയൊച്ചകൾ, രക്തത്തിൽ കുളിച്ചുകിടന്ന ഇന്ദിരാഗാന്ധി, ‘അമ്മേ’ എന്ന വിളിക്ക് ലഭിക്കാതിരുന്ന മറുപടി, ആശുപത്രിയിലെ മണിക്കൂറുകൾ നീണ്ട കാത്തിരിപ്പ്, ഡോക്ടറുടെ നിശ്ശബ്ദമായ തലയാട്ടൽ, വീട്ടിലെത്തിയപ്പോൾ മക്കളുടെ കണ്ണീരോടെയുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ, രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം—ഇവയെല്ലാം ആ ദിവസത്തിന്റെ മായാത്ത ഓർമകളായി സോണിയയുടെ ജീവിതത്തിൽ അവശേഷിച്ചു.

ഒരു രാജ്യത്തിന് പ്രധാനമന്ത്രിയെ നഷ്ടപ്പെട്ട ദിവസം, ഒരു കുടുംബത്തിന് അമ്മയെയും മുത്തശ്ശിയെയും വഴികാട്ടിയെയും നഷ്ടപ്പെട്ടു. ചരിത്രപുസ്തകങ്ങളിൽ രാഷ്ട്രീയ കൊലപാതകമായി രേഖപ്പെടുത്തിയ 1984 ഒക്ടോബർ 31, സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ ഓർമകളിൽ ഇന്നും കണ്ണീരും ഭയവും വേർപാടിന്റെ വേദനയും നിറഞ്ഞ ദിവസമാണ്.