കറാച്ചി: പാക്കിസ്താനിൽ ജലപ്രതിസന്ധി അനുദിനം രൂക്ഷമാകുന്നതിനിടെ, ജലക്ഷാമത്തിന് ഇന്ത്യയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്ന ഇസ്ലാമാബാദിന്റെ നിലപാടിനെതിരെ രാജ്യത്തിനുള്ളിൽ നിന്നുതന്നെ ശക്തമായ വിമർശനങ്ങൾ ഉയരുന്നു. മുൻ മന്ത്രിമാർ, ജലവിഭവ വിദഗ്ധർ, മുൻ നയതന്ത്രജ്ഞർ, വിരമിച്ച സൈനിക ഉദ്യോഗസ്ഥർ തുടങ്ങിയവർ പാക്കിസ്താനിലെ ജലപ്രതിസന്ധിയുടെ അടിസ്ഥാന കാരണങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി രംഗത്തെത്തിയിട്ടുണ്ട്. കാര്യക്ഷമമല്ലാത്ത ജലവിതരണ സംവിധാനങ്ങൾ, വ്യാപകമായ ജലദുർവിനിയോഗം, ഭരണപരമായ അനാസ്ഥ, കാലപ്പഴക്കം ചെന്ന ജലസേചന സംവിധാനങ്ങൾ, പ്രവിശ്യകൾ തമ്മിലുള്ള ജലവിതരണ തർക്കങ്ങൾ എന്നിവയാണ് പ്രതിസന്ധിയുടെ പ്രധാന കാരണങ്ങളെന്നാണ് ഇവരുടെ വിലയിരുത്തൽ.
2025 ഏപ്രിൽ 23-ന് സിന്ധു നദീജല ഉടമ്പടി മരവിപ്പിക്കാൻ ഇന്ത്യ തീരുമാനിച്ചതിനുശേഷം, രാജ്യത്തെ ജലക്ഷാമത്തിന് ഇന്ത്യയാണ് ഉത്തരവാദിയെന്ന ആരോപണം പാക്കിസ്താൻ ശക്തമാക്കിയിരുന്നു. ഇന്ത്യ നദീജലം തടഞ്ഞുവയ്ക്കുന്നതായി ഇസ്ലാമാബാദ് ആരോപിക്കുമ്പോഴും, പാക്കിസ്താനിലെ ജലപ്രതിസന്ധിക്ക് പതിറ്റാണ്ടുകളുടെ പഴക്കമുണ്ടെന്നും ആഭ്യന്തര ജലവിഭവ പരിപാലനത്തിലെ വീഴ്ചകൾ അവഗണിക്കാനാകില്ലെന്നുമാണ് വിദഗ്ധർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നത്.
പാക്കിസ്താനിലെ ജലവിഭവങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഉപഭോക്താവ് കാർഷിക മേഖലയാണ്. പ്രമുഖ ജലവിഭവ വിദഗ്ധനായ ഡോ. ഇമ്രാൻ അസീസ് ടുണിയോയുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, രാജ്യത്ത് ലഭ്യമായ ശുദ്ധജലത്തിന്റെ 90 ശതമാനത്തിലധികവും കാർഷിക ആവശ്യങ്ങൾക്കായാണ് വിനിയോഗിക്കുന്നത്. എന്നാൽ, രാജ്യത്തെ ജലസേചന സംവിധാനത്തിന്റെ കാര്യക്ഷമത 40 ശതമാനത്തിൽ താഴെയാണെന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലയിരുത്തൽ.
പരമ്പരാഗത ജലസേചന രീതികളും ശാസ്ത്രീയമല്ലാത്ത ജലവിനിയോഗവും ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെ അപര്യാപ്തതയും വലിയ തോതിലുള്ള ജലനഷ്ടത്തിന് കാരണമാകുന്നുണ്ട്. ലഭ്യമായ ജലവിഭവങ്ങൾ കാര്യക്ഷമമായി വിനിയോഗിക്കാൻ കഴിയാത്തത് രാജ്യത്തിന്റെ കാർഷിക ഉൽപ്പാദനത്തെയും ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയെയും സാമ്പത്തിക സ്ഥിരതയെയും പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുമുണ്ട്.
കനാലുകളിലൂടെ തുറന്നുവിടുന്ന വെള്ളത്തിന്റെ പകുതിയോളം കൃഷിയിടങ്ങളിൽ എത്തുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ ചോർച്ചയിലൂടെ നഷ്ടപ്പെടുന്നതായി പഞ്ചാബ് പ്രവിശ്യയിലെ മുൻ ജലസേചന മന്ത്രി മൊഹ്സിൻ ലെഗാരി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. കാലപ്പഴക്കം ചെന്ന കനാലുകളും അവയുടെ അറ്റകുറ്റപ്പണികളിലെ വീഴ്ചകളും ജലവിതരണ സംവിധാനത്തിലെ കാര്യക്ഷമതയില്ലായ്മയുമാണ് ഇതിന് പ്രധാന കാരണങ്ങളായി വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നത്.
എഴുത്തുകാരനും ജലവിഭവ നിരീക്ഷകനുമായ നസീർ മേമൻ ഒരു പ്രമുഖ പത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ലേഖനത്തിൽ ഞെട്ടിക്കുന്ന കണക്കുകളാണ് അവതരിപ്പിച്ചത്. കനാലുകളുടെ പ്രവേശനഭാഗത്ത് ലഭ്യമാകുന്ന 143 ബില്യൺ ക്യുബിക് മീറ്റർ വെള്ളത്തിൽ ഏകദേശം 55 ബില്യൺ ക്യുബിക് മീറ്റർ മാത്രമാണ് വിളകളുടെ വളർച്ചയ്ക്കായി ഫലപ്രദമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നതെന്ന് അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.
നെല്ല്, ഗോതമ്പ്, കരിമ്പ്, പരുത്തി എന്നീ നാല് പ്രധാന വിളകളാണ് രാജ്യത്തെ ജലവിനിയോഗത്തിന്റെ വലിയൊരു പങ്കും കൈയടക്കുന്നത്. ലഭ്യമായ മൊത്തം ജലത്തിന്റെ 80 ശതമാനത്തിലധികവും ഈ വിളകളുടെ ഉൽപ്പാദനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നുവെന്നാണ് മേമൻ അവതരിപ്പിച്ച കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ജലലഭ്യതയ്ക്ക് അനുസൃതമായി കൃഷിരീതികളിലും വിളകളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിലും മാറ്റം വരുത്തേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകതയിലേക്കാണ് ഈ കണക്കുകൾ വിരൽചൂണ്ടുന്നത്.
ജലവിഭവ പരിപാലനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഭരണസംവിധാനങ്ങളുടെ കാര്യക്ഷമതയില്ലായ്മയും പാകിസ്ഥാനിലെ പ്രതിസന്ധി കൂടുതൽ സങ്കീർണമാക്കുന്നതായി വിമർശനമുണ്ട്. മൊഹ്സിൻ ലെഗാരിയുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, 2018 ജനുവരി മുതൽ സിന്ധു നദീജല കമ്മീഷണറുടെ മുഴുവൻ സമയ തസ്തിക ഒഴിഞ്ഞുകിടക്കുകയാണ്. ജലവിഭവ മന്ത്രാലയത്തിന് മുഴുവൻ സമയ ഫെഡറൽ സെക്രട്ടറിയുടെ സേവനം ലഭ്യമല്ലെന്നും 2018 ഒക്ടോബറിനുശേഷം ദേശീയ ജല കൗൺസിലിന്റെ യോഗം നടന്നിട്ടില്ലെന്നും അദ്ദേഹം ആരോപിച്ചു.
രാജ്യത്തിന്റെ ജലനയം രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിനും പ്രവിശ്യകൾക്കിടയിൽ നീതിപൂർവമായ ജലവിതരണം ഉറപ്പാക്കുന്നതിനും ജലസംഭരണ പദ്ധതികൾ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നതിനും നിർണായക പങ്കുവഹിക്കേണ്ട സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തിലെ ഇത്തരം വീഴ്ചകൾ ഗുരുതരമാണെന്നാണ് വിലയിരുത്തൽ.
സ്വന്തം രാജ്യത്തെ ജലവിതരണ സംവിധാനങ്ങളിൽ സുതാര്യത ഉറപ്പാക്കാതെ അയൽരാജ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് സുതാര്യത പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത് യുക്തിസഹമല്ലെന്നും ലെഗാരി അഭിപ്രായപ്പെട്ടു.
പാകിസ്ഥാനിലെ പ്രധാന പ്രവിശ്യകളായ പഞ്ചാബും സിന്ധും തമ്മിൽ പതിറ്റാണ്ടുകളായി നിലനിൽക്കുന്ന ജലവിതരണ തർക്കങ്ങളും നിലവിലെ പ്രതിസന്ധിക്ക് ആക്കം കൂട്ടുന്നുണ്ട്. സിന്ധു നദിയിലെ ജലം നീതിപൂർവമായി പങ്കുവയ്ക്കുന്നില്ലെന്ന ആരോപണം ഇരു പ്രവിശ്യകളും തമ്മിലുള്ള രാഷ്ട്രീയവും ഭരണപരവുമായ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾക്ക് കാരണമായിട്ടുണ്ട്.
സിന്ധ് പ്രവിശ്യയിലെ കോട്രി ബാരേജിന് താഴേക്ക് ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ ജലപ്രവാഹം തീർത്തും നിലയ്ക്കുന്നത്, തർബേല അണക്കെട്ടിലെ ജലസംഭരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തർക്കങ്ങൾ, ലിങ്ക് കനാലുകളിലൂടെ വെള്ളം തിരിച്ചുവിടുന്നതിനെച്ചൊല്ലിയുള്ള അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ ആഭ്യന്തര ജലവിതരണ സംവിധാനത്തിലെ പ്രശ്നങ്ങളുടെ ഉദാഹരണങ്ങളായി വിദഗ്ധർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.
കോട്രി ബാരേജിന് താഴേക്കുള്ള ജലപ്രവാഹം കുറയുന്നത് സിന്ധു നദിയുടെ ഡെൽറ്റ മേഖലയിലെ പാരിസ്ഥിതിക സന്തുലിതാവസ്ഥയെയും തീരദേശ കാർഷിക മേഖലയെയും ബാധിക്കാം. കടൽജലം കരയിലേക്ക് കടന്നുകയറുക, കൃഷിഭൂമിയുടെ ലവണാംശം വർധിക്കുക, ശുദ്ധജല ലഭ്യത കുറയുക തുടങ്ങിയ പാരിസ്ഥിതിക പ്രശ്നങ്ങൾക്കും ഇത് വഴിവയ്ക്കും.
പാക്കിസ്താൻ നേരിടുന്നത് കേവലമായ ജലക്ഷാമത്തേക്കാൾ ഗുരുതരമായ ജലവിഭവ പരിപാലന പ്രതിസന്ധിയാണെന്നാണ് ചില വിദഗ്ധരുടെ അഭിപ്രായം. പ്രമുഖ ജലവിഭവ വിദഗ്ധനായ ഡോ. ഹസ്സൻ അബ്ബാസ് 2018-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ഒരു ലേഖനത്തിൽ ഇതുസംബന്ധിച്ച് ശ്രദ്ധേയമായ വിലയിരുത്തൽ നടത്തിയിരുന്നു.
ഗാർഹിക ആവശ്യങ്ങൾക്കും വ്യാവസായിക പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും ഭക്ഷ്യോൽപ്പാദനത്തിനുമായി പാകിസ്ഥാന് പ്രതിവർഷം 77 ദശലക്ഷം ഏക്കർ അടി ജലത്തിൽ താഴെ മാത്രമാണ് ആവശ്യമെന്നും രാജ്യത്തെ നദികളിൽ ഏകദേശം 145 ദശലക്ഷം ഏക്കർ അടി ജലം ലഭ്യമാണെന്നും അദ്ദേഹം അഭിപ്രായപ്പെട്ടു.
ലഭ്യമായ ജലം ശാസ്ത്രീയമായും കാര്യക്ഷമമായും വിനിയോഗിച്ചാൽ രാജ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ കഴിയുമെന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലയിരുത്തൽ. ജലവിഭവങ്ങളുടെ അപര്യാപ്തതയേക്കാൾ കെടുകാര്യസ്ഥതയും ദുർവിനിയോഗവുമാണ് പ്രതിസന്ധിയുടെ അടിസ്ഥാന കാരണമെന്നാണ് അബ്ബാസിന്റെ വാദം.
അതേസമയം, നദികളിലെ മൊത്തം ജലലഭ്യതയും മനുഷ്യാവശ്യങ്ങൾക്കായി പ്രായോഗികമായി ഉപയോഗിക്കാവുന്ന ജലത്തിന്റെ അളവും ഒരുപോലെയല്ല. കാലാവസ്ഥാനുസൃതമായ ജലലഭ്യത, സംഭരണശേഷി, ഭൂഗർഭജലത്തിന്റെ സ്ഥിതി, പാരിസ്ഥിതിക ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവയും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
1960-ൽ ലോക ബാങ്കിന്റെ മധ്യസ്ഥതയിൽ ഇന്ത്യയും പാക്കിസ്താനും ഒപ്പുവച്ച സിന്ധു നദീജല ഉടമ്പടി ഇരു രാജ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ജലവിഭവ പങ്കിടലിന്റെ അടിസ്ഥാന ചട്ടക്കൂടായിരുന്നു. ഉടമ്പടി പ്രകാരം രവി, ബിയാസ്, സത്ലജ് എന്നീ കിഴക്കൻ നദികളിലെ ജലം പ്രധാനമായും ഇന്ത്യയ്ക്കും സിന്ധു, ഝലം, ചെനാബ് എന്നീ പടിഞ്ഞാറൻ നദികളിലെ ജലം പ്രധാനമായും പാക്കിസ്താനും ഉപയോഗിക്കാനുള്ള വ്യവസ്ഥകളാണ് ഏർപ്പെടുത്തിയിരുന്നത്. പടിഞ്ഞാറൻ നദികളിൽ ഇന്ത്യയ്ക്ക് ചില നിർദിഷ്ട ഉപയോഗങ്ങൾക്കും അനുമതിയുണ്ട്.
2025 ഏപ്രിലിൽ ഇന്ത്യ ഉടമ്പടി മരവിപ്പിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചതോടെ ജലസുരക്ഷയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആശങ്കകൾ പാക്കിസ്താനിൽ ശക്തമായി. ഇന്ത്യയുടെ നടപടിയെ ചില പാക് വിദഗ്ധർ വിമർശിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അതുമാത്രമാണ് രാജ്യത്തെ നിലവിലെ ജലപ്രതിസന്ധിക്ക് കാരണമെന്ന വാദത്തോട് എല്ലാവരും യോജിക്കുന്നില്ല.
പാക്കിസ്താനിലെ ജലപ്രതിസന്ധിക്ക് ശാശ്വത പരിഹാരം കണ്ടെത്തണമെങ്കിൽ ഭരണപരവും സാങ്കേതികവും കാർഷികവുമായ മേഖലകളിൽ സമഗ്രമായ പരിഷ്കരണങ്ങൾ നടപ്പാക്കേണ്ടതുണ്ടെന്നാണ് വിദഗ്ധരുടെ അഭിപ്രായം. കനാലുകളുടെ നവീകരണം, ചോർച്ച തടയുന്നതിനുള്ള നടപടികൾ, ഡ്രിപ്പ് ഇറിഗേഷൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ള ആധുനിക ജലസേചന സംവിധാനങ്ങളുടെ വ്യാപനം, മഴവെള്ള സംഭരണം, ഭൂഗർഭജല വിനിയോഗത്തിലെ നിയന്ത്രണം, പ്രവിശ്യകൾക്കിടയിലെ സുതാര്യമായ ജലവിതരണം തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് മുൻഗണന നൽകേണ്ടതുണ്ട്.
കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, ജനസംഖ്യാ വർധന, നഗരവൽക്കരണം, കാർഷിക മേഖലയിലെ ഉയർന്ന ജലാവശ്യകത എന്നിവ ഭാവിയിൽ പാകിസ്ഥാന്റെ ജലസുരക്ഷയ്ക്ക് കൂടുതൽ വെല്ലുവിളികൾ ഉയർത്താനും സാധ്യതയുണ്ട്.
അയൽരാജ്യവുമായുള്ള നദീജല തർക്കങ്ങൾക്ക് നയതന്ത്രപരമായ പരിഹാരം തേടുന്നതിനൊപ്പം സ്വന്തം രാജ്യത്തെ ജലവിഭവ പരിപാലനത്തിലെ അടിസ്ഥാന പോരായ്മകൾ പരിഹരിക്കാനും ഇസ്ലാമാബാദ് തയ്യാറാകണമെന്നാണ് വിദഗ്ധർ ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. ഇന്ത്യയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം ജലപ്രതിസന്ധി പരിഹരിക്കാനാകില്ലെന്നും ആഭ്യന്തര പരിഷ്കരണങ്ങളും ദീർഘകാല ജലസുരക്ഷാ പദ്ധതികളും അനിവാര്യമാണെന്നുമുള്ള വിലയിരുത്തലുകളാണ് പാകിസ്ഥാനിൽ ശക്തമാകുന്നത്.
