ന്യൂഡൽഹി: 2002ലെ ഗുജറാത്ത് കലാപത്തിനിടെ ബിൽക്കീസ് ബാനോയെ കൂട്ടബലാത്സംഗം ചെയ്യുകയും അവരുടെ കുടുംബാംഗങ്ങളെ കൊലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്ത കേസിൽ ജീവപര്യന്തം തടവിന് ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ട രണ്ട് പ്രതികൾക്ക് സുപ്രീം കോടതി ജാമ്യം അനുവദിച്ചു. വിപിൻചന്ദ്ര കനയ്യലാൽ ജോഷി, പ്രദീപ് രാമൻലാൽ മോഡി എന്നിവർക്കാണ് അപ്പീലുകളിൽ അന്തിമതീരുമാനം ഉണ്ടാകുന്നതുവരെ ശിക്ഷ നടപ്പാക്കുന്നത് താൽക്കാലികമായി നിർത്തിവച്ചുകൊണ്ട് പരമോന്നത കോടതി ജാമ്യം അനുവദിച്ചത്.
ഇരുവരും 17 വർഷത്തിലേറെ തടവിൽ കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടെന്നതും പ്രതികളിലൊരാൾ ഗുരുതരമായ ശാരീരിക വൈകല്യം നേരിടുന്നുണ്ടെന്നതും അപ്പീലുകളിൽ വിശദമായ നിയമപരിശോധന ആവശ്യമായ വിഷയങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെന്നതും പരിഗണിച്ചാണ് കോടതിയുടെ തീരുമാനം. എന്നാൽ, പ്രതികളെ കുറ്റവിമുക്തരാക്കുന്നതോ നേരത്തേയുള്ള ശിക്ഷാവിധി റദ്ദാക്കുന്നതോ ആയ ഉത്തരവല്ല ഇതെന്ന് വ്യക്തമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. അപ്പീലുകളിൽ അന്തിമവിധി വരുന്നതുവരെ ശിക്ഷ നടപ്പാക്കുന്നത് നിർത്തിവയ്ക്കുകയും നിബന്ധനകൾക്ക് വിധേയമായി ജാമ്യത്തിൽ പുറത്തിറങ്ങാൻ അവസരം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ഉത്തരവിന്റെ നിയമപരമായ ഫലം.
ഒക്ടോബർ 28ന് ജസ്റ്റിസുമാരായ എം.എം. സുന്ദരേഷ്, പ്രസന്ന ബി. വരാലെ എന്നിവരടങ്ങിയ സുപ്രീം കോടതി ബെഞ്ചാണ് രണ്ട് പ്രതികളുടെയും ഹർജികൾ പരിഗണിച്ച് ഉത്തരവ് പുറപ്പെടുവിച്ചത്. 2017ൽ ബോംബെ ഹൈക്കോടതി പുറപ്പെടുവിച്ച വിധിയെ ചോദ്യം ചെയ്താണ് ഇരുവരും സുപ്രീം കോടതിയെ സമീപിച്ചത്. വിചാരണക്കോടതിയുടെ ശിക്ഷാവിധി ശരിവച്ച ഹൈക്കോടതി തീരുമാനത്തിനെതിരായ അപ്പീലുകൾ കോടതിയുടെ പരിഗണനയിലാണ്.
ജാമ്യാപേക്ഷകൾ പരിഗണിക്കുന്നതിനിടെ പ്രതികൾ ഇതിനകം അനുഭവിച്ച തടവുകാലത്തിന് സുപ്രീം കോടതി പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നൽകി. ഇരുവരും 17 വർഷത്തിലേറെ ജയിലിൽ കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ടെന്നും ഒരാൾ ഗുരുതരമായ ശാരീരിക വൈകല്യം നേരിടുന്നുണ്ടെന്നും ബെഞ്ച് നിരീക്ഷിച്ചു. അപ്പീലുകളിൽ ഉന്നയിച്ചിട്ടുള്ള നിയമപരവും വസ്തുതാപരവുമായ തർക്കങ്ങൾ വിശദമായ വാദം കേൾക്കലിലൂടെ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്നും കോടതി വിലയിരുത്തി.
പ്രതികൾക്കുവേണ്ടി ഹാജരായ മുതിർന്ന അഭിഭാഷകൻ സിദ്ധാർത്ഥ് ലുത്ര, ദീർഘകാലമായി ഇരുവരും തടവിൽ കഴിയുകയാണെന്ന കാര്യം കോടതിയുടെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടുത്തി. കേസിലെ പ്രഥമവിവര റിപ്പോർട്ടിൽ (എഫ്ഐആർ) ഇവരുടെ പേരുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെന്നും സംഭവം നടന്ന് ഏകദേശം മൂന്ന് വർഷത്തിനുശേഷമാണ് ഇവരെ കേസിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയതെന്നും അദ്ദേഹം വാദിച്ചു.
പ്രതികളെ കേസുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന തെളിവുകളുടെ സ്വഭാവവും അവരുടെ പങ്കാളിത്തം സംബന്ധിച്ച നിയമപരമായ ചോദ്യങ്ങളും അപ്പീൽ പരിഗണിക്കുമ്പോൾ വിശദമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്നായിരുന്നു പ്രതിഭാഗത്തിന്റെ നിലപാട്. ഇതിനകം ദീർഘകാലം തടവിൽ കഴിഞ്ഞ സാഹചര്യത്തിൽ അപ്പീലുകളിലെ അന്തിമവിധി വരുന്നതുവരെ ജാമ്യം അനുവദിക്കണമെന്നും പ്രതിഭാഗം ആവശ്യപ്പെട്ടു.
അതേസമയം, ഗുജറാത്ത് സർക്കാരിനുവേണ്ടി ഹാജരായ അഡീഷണൽ സോളിസിറ്റർ ജനറൽ രാജാ താക്കറെ ജാമ്യാപേക്ഷകളെ ശക്തമായി എതിർത്തു. ബിൽക്കീസ് ബാനോ കേസിലെ കുറ്റകൃത്യങ്ങൾ അതീവ ഗുരുതരമാണെന്നും പ്രതികൾക്കെതിരായ തെളിവുകൾ വിചാരണക്കോടതിയും ഹൈക്കോടതിയും വിശദമായി പരിശോധിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നും അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.
കൂട്ടബലാത്സംഗവും കൊലപാതകവും ഉൾപ്പെടുന്ന കുറ്റകൃത്യങ്ങളിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടവർക്കു ജാമ്യം അനുവദിക്കുമ്പോൾ കുറ്റകൃത്യത്തിന്റെ ഗൗരവവും നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയുടെ താൽപര്യങ്ങളും പരിഗണിക്കണമെന്നായിരുന്നു സർക്കാർ പക്ഷത്തിന്റെ വാദം.
എന്നാൽ, ഇരുവിഭാഗത്തിന്റെയും വാദങ്ങൾ കേട്ട സുപ്രീം കോടതി, പ്രതികൾ അനുഭവിച്ച തടവുകാലം, ആരോഗ്യപരമായ സാഹചര്യം, അപ്പീലുകളിൽ തീർപ്പാക്കാനുള്ള വിഷയങ്ങൾ എന്നിവ കണക്കിലെടുത്ത് ജാമ്യം അനുവദിക്കുകയായിരുന്നു. ജാമ്യത്തിനാവശ്യമായ നിബന്ധനകൾ ബന്ധപ്പെട്ട വിചാരണക്കോടതി നിശ്ചയിക്കണമെന്നും സുപ്രീം കോടതി നിർദേശിച്ചു.
ഇന്ത്യൻ ശിക്ഷാനിയമത്തിലെ വിവിധ വകുപ്പുകൾ പ്രകാരമാണ് വിപിൻചന്ദ്ര കനയ്യലാൽ ജോഷിയെയും പ്രദീപ് രാമൻലാൽ മോഡിയെയും കുറ്റക്കാരായി കണ്ടെത്തിയത്. നിയമവിരുദ്ധമായി സംഘം ചേരുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഐപിസി വകുപ്പ് 143, കലാപവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വകുപ്പ് 147, കൊലപാതകത്തിനുള്ള വകുപ്പ് 302, ബലാത്സംഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വകുപ്പ് 376 എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള കുറ്റങ്ങളിലാണ് ഇവർ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്.
കേസിൽ ഇരുവർക്കും ജീവപര്യന്തം തടവും പിഴയും വിധിച്ചിരുന്നു. വിചാരണക്കോടതിയുടെ ശിക്ഷാവിധി പിന്നീട് ബോംബെ ഹൈക്കോടതി ശരിവയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.
ഗുജറാത്തിലെ പഞ്ച്മഹൽ ജില്ലയിലെ ഗോധ്ര ടൗൺ പോലീസ് സ്റ്റേഷനിൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത എഫ്ഐആറിൽ നിന്നാണ് കേസിന്റെ തുടക്കം. 2002ലെ ഗുജറാത്ത് കലാപകാലത്ത് നടന്ന അതിക്രൂരമായ വർഗീയ അക്രമങ്ങളിലൊന്നായാണ് ബിൽക്കീസ് ബാനോ കൂട്ടബലാത്സംഗവും കുടുംബാംഗങ്ങളുടെ കൊലപാതകവും രാജ്യവ്യാപകമായി ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടത്.
2002 ഫെബ്രുവരിയിൽ ഗോധ്രയിൽ സബർമതി എക്സ്പ്രസിന്റെ കോച്ചിന് തീപിടിച്ച് നിരവധി പേർ കൊല്ലപ്പെട്ട സംഭവത്തെത്തുടർന്ന് ഗുജറാത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ വ്യാപകമായ വർഗീയ അക്രമങ്ങൾ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. അക്രമങ്ങളിൽ നിരവധി പേർ കൊല്ലപ്പെടുകയും അനേകം കുടുംബങ്ങൾക്ക് വീടും സ്വത്തും നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്തു.
ഈ കലാപത്തിനിടെയാണ് അന്ന് 21 വയസ്സുകാരിയും ഗർഭിണിയുമായിരുന്ന ബിൽക്കീസ് ബാനോ കൂട്ടബലാത്സംഗത്തിന് ഇരയായത്. അക്രമികളിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ കുടുംബാംഗങ്ങൾക്കൊപ്പം ശ്രമിക്കുന്നതിനിടെയായിരുന്നു ആക്രമണം. ബിൽക്കീസ് ബാനോയുടെ മൂന്ന് വയസ്സുള്ള മകൾ ഉൾപ്പെടെ കുടുംബത്തിലെ ഏഴ് പേർ കൊല്ലപ്പെട്ടു.
രാജ്യത്തെ നടുക്കിയ ഈ സംഭവം പിന്നീട് നീതിക്കുവേണ്ടിയുള്ള ദീർഘകാല നിയമപോരാട്ടമായി മാറി. കുറ്റകൃത്യത്തിന്റെ സ്വഭാവവും അന്വേഷണത്തെക്കുറിച്ചുയർന്ന ആശങ്കകളും പരിഗണിച്ച് കേസിന്റെ വിചാരണ ഗുജറാത്തിൽനിന്ന് മഹാരാഷ്ട്രയിലേക്ക് മാറ്റുകയായിരുന്നു.
തുടർന്നുനടന്ന വിചാരണയിൽ പ്രതികൾ കുറ്റക്കാരാണെന്ന് കണ്ടെത്തി ജീവപര്യന്തം തടവിന് ശിക്ഷിച്ചു. കേസിലെ വിധിയും അതിനെത്തുടർന്നുണ്ടായ നിയമനടപടികളും ഇന്ത്യയിലെ സ്ത്രീസുരക്ഷ, വർഗീയ അക്രമങ്ങളിലെ ഇരകളുടെ അവകാശങ്ങൾ, നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയുടെ ഉത്തരവാദിത്വം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ വലിയ ചർച്ചകൾക്ക് വഴിവച്ചു.
ബിൽക്കീസ് ബാനോ കേസിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ട 11 പ്രതികൾക്ക് 2022 ഓഗസ്റ്റിൽ ഗുജറാത്ത് സർക്കാർ ശിക്ഷാ ഇളവ് അനുവദിച്ച് അകാല മോചനം നൽകിയിരുന്നു. ജീവപര്യന്തം തടവിന് ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഇവർ ജയിലിൽനിന്ന് പുറത്തിറങ്ങിയത് രാജ്യവ്യാപകമായ പ്രതിഷേധങ്ങൾക്കും നിയമപരമായ ചോദ്യങ്ങൾക്കും കാരണമായി.
കൂട്ടബലാത്സംഗവും കൊലപാതകവും ഉൾപ്പെടുന്ന ഗുരുതരമായ കുറ്റകൃത്യങ്ങളിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടവർക്ക് ഇത്തരത്തിൽ ശിക്ഷാ ഇളവ് അനുവദിച്ചതിനെതിരെ മനുഷ്യാവകാശ പ്രവർത്തകരും വനിതാ സംഘടനകളും വിവിധ സാമൂഹിക സംഘടനകളും രംഗത്തെത്തി.
ബിൽക്കീസ് ബാനോയും സർക്കാർ തീരുമാനത്തെ സുപ്രീം കോടതിയിൽ ചോദ്യം ചെയ്തു. ശിക്ഷാ ഇളവ് അനുവദിക്കാനുള്ള അധികാരം ഗുജറാത്ത് സർക്കാരിനുണ്ടായിരുന്നോ എന്നതായിരുന്നു കോടതിയുടെ പരിഗണനയിലെ പ്രധാന നിയമപ്രശ്നങ്ങളിലൊന്ന്. കേസിന്റെ വിചാരണ മഹാരാഷ്ട്രയിലാണ് നടന്നതെന്നതിനാൽ ശിക്ഷാ ഇളവ് സംബന്ധിച്ച തീരുമാനം എടുക്കാൻ അധികാരമുള്ള സർക്കാർ ഏതാണെന്ന ചോദ്യത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ടായിരുന്നു.
2024 ജനുവരി എട്ടിന് സുപ്രീം കോടതി പുറപ്പെടുവിച്ച നിർണായക വിധിയിലൂടെ 11 പ്രതികൾക്ക് ഗുജറാത്ത് സർക്കാർ അനുവദിച്ച ശിക്ഷാ ഇളവ് റദ്ദാക്കി. കേസിന്റെ വിചാരണ മഹാരാഷ്ട്രയിലേക്ക് മാറ്റിയ സാഹചര്യത്തിൽ ശിക്ഷാ ഇളവ് സംബന്ധിച്ച തീരുമാനം എടുക്കാൻ ഗുജറാത്ത് സർക്കാരിന് അധികാരമില്ലെന്ന് സുപ്രീം കോടതി വ്യക്തമാക്കി. ശിക്ഷ വിധിച്ച കോടതിയുടെ സംസ്ഥാനമായ മഹാരാഷ്ട്ര സർക്കാരിനാണ് ബന്ധപ്പെട്ട നിയമപ്രകാരം ഇത്തരമൊരു തീരുമാനം പരിഗണിക്കാനുള്ള അധികാരമെന്നായിരുന്നു കോടതിയുടെ നിലപാട്.
ഗുജറാത്ത് സർക്കാർ അധികാരപരിധി മറികടന്നാണ് ശിക്ഷാ ഇളവ് അനുവദിച്ചതെന്ന് വിലയിരുത്തിയ കോടതി, പ്രതികളുടെ അകാല മോചനം നിയമപരമായി നിലനിൽക്കില്ലെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു.
ഈ വിധിയോടെ ശിക്ഷാ ഇളവിലൂടെ പുറത്തിറങ്ങിയ പ്രതികൾ വീണ്ടും ജയിലിലേക്ക് മടങ്ങേണ്ടിവന്നു. ബിൽക്കീസ് ബാനോയുടെ നീതിക്കായുള്ള പോരാട്ടത്തിൽ സുപ്രധാനമായ നിയമവിജയമായാണ് അന്നത്തെ വിധി വിലയിരുത്തപ്പെട്ടത്. നിലവിൽ സുപ്രീം കോടതി പുറപ്പെടുവിച്ച ജാമ്യ ഉത്തരവ് 2022ൽ ഗുജറാത്ത് സർക്കാർ അനുവദിച്ച ശിക്ഷാ ഇളവിൽനിന്ന് നിയമപരമായി വ്യത്യസ്തമാണ്.
2022ലെ തീരുമാനം ജീവപര്യന്തം തടവിന് ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ട പ്രതികളെ സർക്കാർ അധികാരം ഉപയോഗിച്ച് കാലാവധിക്ക് മുമ്പ് മോചിപ്പിക്കുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതായിരുന്നു. എന്നാൽ, ഇപ്പോഴത്തെ ഉത്തരവ് പ്രതികൾ സമർപ്പിച്ച ക്രിമിനൽ അപ്പീലുകളുടെ പരിഗണനയ്ക്കിടെ ശിക്ഷ നടപ്പാക്കുന്നത് താൽക്കാലികമായി നിർത്തിവയ്ക്കുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ 2024 ജനുവരിയിൽ സുപ്രീം കോടതി റദ്ദാക്കിയ ശിക്ഷാ ഇളവ് ഇപ്പോഴത്തെ ഉത്തരവിലൂടെ പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അതുപോലെ, പ്രതികൾക്കെതിരായ കുറ്റസ്ഥാപനവും നിലവിലെ ഉത്തരവിലൂടെ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. അപ്പീലുകളിൽ അന്തിമവിധി വരുന്നതുവരെ നിബന്ധനകൾക്ക് വിധേയമായി ജയിലിന് പുറത്തുകഴിയാൻ രണ്ട് പ്രതികൾക്ക് അവസരം നൽകുക മാത്രമാണ് ഇപ്പോഴത്തെ ഉത്തരവിന്റെ ലക്ഷ്യം.
ബോംബെ ഹൈക്കോടതിയുടെ 2017ലെ വിധിക്കെതിരെ സമർപ്പിച്ച അപ്പീലുകളാണ് ഇനി സുപ്രീം കോടതിയുടെ വിശദമായ പരിഗണനയ്ക്ക് വിധേയമാകേണ്ടത്. പ്രതികളെ കേസിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയ സാഹചര്യം, കുറ്റകൃത്യത്തിൽ അവരുടെ പങ്കാളിത്തം സംബന്ധിച്ച തെളിവുകൾ, കീഴ്ക്കോടതികളുടെ കണ്ടെത്തലുകൾ, പ്രതിഭാഗം ഉന്നയിച്ച നിയമപരമായ ആക്ഷേപങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ അപ്പീൽ വാദങ്ങളിൽ പ്രസക്തമാകും.
ജാമ്യം അനുവദിച്ച ഘട്ടത്തിൽ കോടതി നടത്തിയ നിരീക്ഷണങ്ങളെ കുറ്റസ്ഥാപനം സംബന്ധിച്ച അന്തിമ നിഗമനമായി കണക്കാക്കാനാവില്ല. അപ്പീലുകൾ വിശദമായി കേട്ടശേഷം മാത്രമേ പ്രതികളുടെ ശിക്ഷാവിധി നിലനിർത്തണോ, മാറ്റം വരുത്തണോ, റദ്ദാക്കണോ എന്ന കാര്യത്തിൽ അന്തിമതീരുമാനം ഉണ്ടാകൂ.
ബിൽക്കീസ് ബാനോ കേസിലെ നീതിന്യായ നടപടികൾക്ക് രണ്ട് പതിറ്റാണ്ടിലേറെ നീണ്ട ചരിത്രമുണ്ട്. 2002ലെ കലാപകാലത്ത് നടന്ന കൂട്ടബലാത്സംഗവും കൊലപാതകങ്ങളും, തുടർന്ന് നടന്ന അന്വേഷണം, മഹാരാഷ്ട്രയിലേക്ക് മാറ്റിയ വിചാരണ, ജീവപര്യന്തം തടവുശിക്ഷ, 2022ലെ വിവാദ കൂട്ടമോചനം, 2024ലെ സുപ്രീം കോടതി ഇടപെടൽ എന്നിവയ്ക്കുശേഷമാണ് ഇപ്പോൾ രണ്ട് പ്രതികൾക്ക് ജാമ്യം അനുവദിച്ചിരിക്കുന്നത്.
