മധ്യപ്രദേശിലെ ധാർ ജില്ലയിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഭോജ്ശാല ഒരു ക്ഷേത്രമാണെന്ന് ഇൻഡോർ ഹൈക്കോടതി വിധിച്ചു. അതിനാൽ, അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള വിവാദങ്ങളെക്കുറിച്ച് അറിഞ്ഞിരിക്കേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്.
മധ്യപ്രദേശിലെ ധാർ ജില്ലയിലെ ഭോജ്ശാല ക്ഷേത്രത്തിൽ ഇൻഡോർ ഹൈക്കോടതി ചരിത്രപരമായ വിധി പുറപ്പെടുവിച്ചു. ഭോജ്ശാല-കമാൽ മൗല സമുച്ചയത്തെച്ചൊല്ലി ദീർഘകാലമായി നിലനിൽക്കുന്ന തർക്കത്തിൽ വിധി പ്രസ്താവിച്ചുകൊണ്ട്, കോടതി ഇത് ഒരു ക്ഷേത്രമായി പ്രഖ്യാപിക്കുകയും അവിടെ ആരാധന നടത്താനുള്ള ഹിന്ദുക്കളുടെ അവകാശം ശരിവയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.
പുരാവസ്തു ശാസ്ത്രം ഒരു ശാസ്ത്രമാണെന്നും അതിന്റെ കണ്ടെത്തലുകൾ വിശ്വസിക്കാമെന്നും വിധി പ്രസ്താവിക്കവേ കോടതി പ്രസ്താവിച്ചു. പർമർ രാജാവായ ഭോജന്റെ ഭരണകാലത്ത് ഈ സ്ഥലം സംസ്കൃത പഠനത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായും സരസ്വതി ദേവിയുടെ ആരാധനാകേന്ദ്രമായും പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നുവെന്ന് കോടതി പ്രസ്താവിച്ചു. മുസ്ലീം കക്ഷികൾ വിധി വായിച്ച് മനസ്സിലാക്കുമെന്ന് കോടതി പ്രത്യാശ പ്രകടിപ്പിച്ചു.
ധറിലെ ഈ കേസ് വെറും ഒരു ഭൂമി തർക്കമല്ല, മറിച്ച് രാമക്ഷേത്രം പോലെ വിശ്വാസത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു വിഷയമാണ്. 2024 മാർച്ചിൽ, കോടതി എ.എസ്.ഐയോട് അതേക്കുറിച്ച് അന്വേഷിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടു, അതിന്റെ റിപ്പോർട്ടിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് ഇന്ന് അന്തിമ വിധി പുറപ്പെടുവിച്ചത്.
പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രാജാ ഭോജാണ് ധാരയിലെ ഭോജ്ശാല നിർമ്മിച്ചത്. സരസ്വതി ദേവിയെ ആരാധിച്ചിരുന്ന ഒരു സർവകലാശാലയായി അദ്ദേഹം ഇത് സ്ഥാപിച്ചു. പ്രധാനമായും തിരുവെഴുത്തുകളാണ് ഇവിടെ സൂക്ഷിച്ചിരുന്നത്. എന്നാല്, പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിനും പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയിൽ, അലാവുദ്ദീൻ ഖിൽജി, ദിലാവർ ഖാൻ ഘോറി തുടങ്ങിയ മുസ്ലീം ഭരണാധികാരികൾ ഇത് നശിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് ഇതിനെ കമൽ മൗല പള്ളി എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്തു. ഇവിടെയാണ് വിവാദം ആരംഭിച്ചത്.
2003-ൽ, എല്ലാ ചൊവ്വാഴ്ചയും ഹിന്ദുക്കൾ ഇവിടെ ആരാധന നടത്തുകയും വെള്ളിയാഴ്ച മുസ്ലിം വിശ്വാസികള് പ്രാർത്ഥന നടത്തുകയും ചെയ്യുമെന്ന് എ.എസ്.ഐ തീരുമാനിച്ചു. കൂടാതെ, മറ്റ് ദിവസങ്ങളിൽ വിനോദസഞ്ചാരികൾക്ക് ഇത് തുറന്നിരിക്കും, പക്ഷേ വിവാദം കെട്ടടങ്ങാതെ തുടർന്നു. അവിടെ ആരാധന നടത്താൻ അനുമതി തേടുന്നത് ഹിന്ദു വിഭാഗം തുടർന്നു. ഇതിനെത്തുടർന്ന്, 2024 മാർച്ച് 11-ന്, ഇൻഡോർ ഹൈക്കോടതി എ.എസ്.ഐയോട് ഒരു സർവേ നടത്താൻ ഉത്തരവിട്ടു.
ഭോജ്ശാലയ്ക്കുള്ളിൽ നടത്തിയ ഖനനങ്ങളും ജിപിഎസ് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗവും ഈ അന്വേഷണത്തിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. ഈ അന്വേഷണത്തിൽ അതിന്റെ ചുവരുകളിൽ സനാതന ധർമ്മവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കലാസൃഷ്ടികൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് കണ്ടെത്തി. എന്നാല്, 1991 ലെ ആരാധനാലയ നിയമത്തെ ഉദ്ധരിച്ച് മുസ്ലീം വിഭാഗം, 1947 ഓഗസ്റ്റ് 15 ന് ഒരു മതപരമായ സ്ഥലം അതിന്റെ അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മാറ്റാൻ കഴിയില്ലെന്ന് വാദിച്ചു. യഥാർത്ഥ ഭോജ്ശാല വിഗ്രഹം നിലവിൽ ലണ്ടനിലെ ബ്രിട്ടീഷ് മ്യൂസിയത്തിലാണ് സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നത്. ബ്രിട്ടീഷ് ഓഫീസർ മേജർ കിൻകെയ്ഡാണ് അത് ഏറ്റെടുത്ത് മ്യൂസിയത്തിലെത്തിച്ചത്. ഈ വിഗ്രഹവും രാജ്യത്തേക്ക് തിരികെ നൽകണമെന്ന് ആവശ്യമുയരുന്നുണ്ട്.
